“हिजो जसलाई हामीले राष्ट्रिय नायक भन्यौँ, आज उसैलाई ‘दलाल’ भन्न थाल्यौँ ।

केवल उसले फरक राजनीतिक धारसँग नजिकिएको आशंकामा ।
अब नेपालमा मानिसको मूल्यांकन उसको कर्मले होइन, उसले कुन पार्टीलाई समर्थन गर्छ भन्ने आधारमा हुन थालेको छ ।
सामाजिक सञ्जाल अदालत बनेको छ, भीड न्यायाधीश बनेको छ, र चरित्र हत्या नयाँ राजनीतिक संस्कार ।”
नेपालको समाजलाई दलको चश्माबाट हेर्दा धेरै कुरा बदलिएको जस्तो लाग्छ। हिजो जसलाई राष्ट्रिय नायक ठानिन्थ्यो, आज उसैलाई दलाल भन्न थालियो। यो सब किन भइरहेको छ, सोच्दा लाग्छ कि राजनीतिक समर्थनले नै मानिसको मूल्यांकन गर्न थालिएको छ। कर्मभन्दा पार्टीको झण्डा हेरेर बोल्ने बानी बढ्दै गएको छ।

सामाजिक सञ्जालमा त यो प्रवृत्ति झन् तीव्र छ। कसैले फरक दलप्रति सहानुभूति देखायो भने तुरुन्तै ट्रोलिङ सुरु हुन्छ। झोले, दलाल, एजेन्डावाला जस्ता शब्दहरू उड्न थाल्छन्। मलाई लाग्छ यो असहमतिसँग मात्र होइन, व्यक्तिलाई नै समाप्त पार्ने तरिका बन्दै गएको छ। विचार फरक हुनु त लोकतन्त्रको राम्रो पक्ष हो, तर अहिले त व्यक्तिगत आक्रमण बढी भइरहेको छ।

कुलमान घिसिङको कुरा त सबैले देखेका होलान्। लोडसेडिङ अन्त्य गरेर नायक बनेका उनलाई कुनै राजनीतिक शक्तिसँग नजिक देखिएपछि सामाजिक सञ्जाल दुई भागमा विभाजित भयो। हिजो प्रशंसा गर्नेहरूले नै आलोचना गर्न थाले। यो कुराले सोच्न बाध्य पार्छ कि योगदानभन्दा राजनीतिक निकटता बढी महत्वपूर्ण बनेको हो।

अर्को पक्षमा रास्वपा जस्ता नयाँ पार्टीहरूमा प्रवेश गर्दा पुरानो दलका मानिसहरूलाई चोखो देखिन थालेको छ। भ्रष्ट ठानिनेहरू अचानक ईमानदार बन्न पुग्छन्। यो कति सही हो, मलाई त लाग्दैन कि पार्टी फेरा घुमाउनेले नै पाप धुन्छ। तथ्यमा आधारित मूल्यांकन हुनुपर्छ, अन्धविश्वासमा होइन। नेपाली राजनीतिमा यो प्रवृत्ति बढ्दा नागरिक चेतना कमजोर हुँदै गएको जस्तो लाग्छ।

कलाकारहरू पनि यसबाट बचेका छैनन्। रामकृष्ण ढकालले आफूलाई गायक भनेर स्पष्ट पार्नुपरेको कुरा सुन्दा दुःख लाग्छ। कुनै कार्यक्रममा देखिएकै आधारमा राजनीतिक आरोप लगाउनु कति उचित छ। ज्योति मगर, स्वस्तिमा खड्का र प्रकाश सपुतमाथि हुने ट्रोलिङ त झन् असहिष्णुताको उदाहरण हो। विशेष गरी महिलाहरूमाथि व्यक्तिगत टिप्पणीहरूले लैंगिक विभेद अझै बाँकी छ भन्ने देखाउँछ। कला र अभिव्यक्तिमा असहमति त ठीक छ, तर चरित्र हत्या गर्नु लोकतान्त्रिक होइन।

भाटभटेनीको आगजनी घटनामा पनि यही देखियो। कतिले यसलाई जनआक्रोश भनेर समर्थन गरे, तर यसले सयौँ कामदारको रोजगारी खोस्छ। घटनालाई राजनीतिक धारसँग जोडेर हेर्ने बानीले नैतिक मूल्यांकनलाई बेवास्ता गरिरहेको छ। यो प्रवृत्ति जारी रह्यो भने आर्थिक स्थायित्व पनि प्रभावित हुन्छ।

जगदिश खरेलको मुद्दामा पनि समाज दुई भागमा बाँडियो। एकातिर दोषी घोषणा, अर्कोतिर राजनीतिक प्रतिशोध। कानुनी प्रक्रिया पूरा नभई नै सामाजिक सञ्जालमा फैसला हुन्छ। यो विधिको शासनका लागि खतरा हो। पूर्व गृहमन्त्री सुदन गुरुङको केस पनि यस्तै थियो, केही समय चर्चा भयो र ओझेलमा पर्‍यो। मुद्दाहरू राजनीतिक फाइदाका लागि उठाइने जस्तो लाग्छ, स्थायी न्यायका लागि होइन।

महिला नेतृत्वमाथिको विभेद पनि कम छैन। सर्वोच्चको प्रधानन्यायाधीश सिफारिसमा महिलाविरोधी टिप्पणीहरूले समाजको कमजोरी देखायो। योग्यताभन्दा व्यक्तिगत पक्ष हेर्ने मानसिकता अझै छ। यो अविश्वास समग्र महिला नेतृत्वप्रति छ।

राजनीतिक ध्रुवीकरणले परिवार र समुदायमा पनि असर पारिरहेको छ। एउटै घरमा फरक विचार हुँदा सम्बन्ध चिसिन्छन्। साथीहरू अनफ्रेन्ड गर्न थाल्छन्। यो स्वस्थ समाजको संकेत होइन। पार्टी सत्यभन्दा ठूलो हुँदा समाज विभाजित हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता दियो, तर भीड मानसिकता पनि बढायो। तथ्यभन्दा उत्तेजना भाइरल हुन्छ। आलोचना विचारमा हुनुपर्छ, व्यक्तिमा होइन। मलाई लाग्छ यो घृणा बढ्दा सहिष्णुता हराउँदैछ।

अब के गर्ने भनेर सोच्दा लाग्छ, व्यक्तिलाई कर्ममा आधारित मूल्यांकन गर्नुपर्छ। असहमतिको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार बन्नुपर्छ, ट्रोलिङले समाज विषाक्त बनाउँछ। कानुनी प्रक्रियामा विश्वास राख्नुपर्छ। तर यी कुराहरू सजिलै लागू हुने होला त।

नेपाल सामाजिक र राजनीतिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ। यदि दलका आधारमा घृणा बढ्यो भने विश्वास क्षय हुन्छ। लोकतन्त्र असहमतिसँग बलियो हुन्छ, तर फरक विचारवालाई शत्रु ठान्दा भीडतन्त्र बन्छ। नेपाली समाजको शक्ति सहिष्णुता र मेलमिलापमा छ, यो गुम्यो भने सबै हार्छन्। यो कुरा सोच्दा लाग्छ कि भोलि सामाजिक हार हुन सक्छ।
“यदि हामीले फरक विचार राख्ने मानिसलाई शत्रु देख्न थाल्यौँ भने भोलि नेपाल राजनीतिक रूपमा होइन, सामाजिक रूपमा हार्नेछ ।”

सुरज ज्ञवाली

चितवन,सम्वाददाता

लेखकबाट थप

• शनिवार, बैशाख २६ २०८३०९:२६:०९

• दुई हजार ६८८ मिटर लामो नागढुङ्गा-सिस्नेखोला सुरुङमार्गको उद्घाटन

• ‘द बम्बई लाउञ्ज’को प्रथम वार्षिकोत्सव साउन १४ र १५ गते हुदै,छुटसहित सांगीतिक कार्यक्रम गरिने

• इन्जिनियरहरू पूर्वाधार निर्माणका मात्र होइन, समाज रूपान्तरणका महत्वपूर्ण साझेदार

• आजदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिनसम्म तुलसीको विशेष पूजा

• बुटवल अटोको स्थापना दिवस : ब्याडमिन्टन प्रतियोगितामा चौधरी–सारुको जोडी च्याम्पियन