नारायण भट्टराई

गुरुपूर्णिमा हिन्दू, बौद्ध, र जैन धर्मावलम्बीहरूले श्रद्धा, भक्ति र कृतज्ञतापूर्वक मनाउने एक विशेष र पवित्र पर्व हो। यो पर्व गुरु—अर्थात् ज्ञानदाताको सम्मानमा समर्पित छ। संस्कृत भाषामा "गु" को अर्थ हुन्छ अन्धकार (अज्ञान) र "रु" को अर्थ उज्यालो (ज्ञान)। तसर्थ, गुरु भन्नाले अज्ञानको अन्धकार हटाएर ज्ञानको प्रकाश दिने महान व्यक्ति जनाइन्छ।

गुरुपूर्णिमा कहिले पर्छ?

गुरुपूर्णिमा प्रत्येक वर्ष आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षको पूर्णिमा तिथिमा पर्दछ। यस तिथिलाई "व्यास पूर्णिमा" पनि भनिन्छ, जसले ऋषि वेदव्यासको जन्मको स्मरण गराउँछ।

धार्मिक महत्व,हिन्दू धर्ममा:

हिन्दू धर्ममा गुरुपूर्णिमालाई महर्षि वेदव्यासको जन्मोत्सवको रूपमा मनाइन्छ। वेद, पुराण, र महाभारतका रचनाकार वेदव्यासलाई हिन्दू परम्परामा आदिगुरु मानिन्छ। यस दिन शैक्षिक र आध्यात्मिक गुरुहरूलाई सम्मान, पूजा र आदर व्यक्त गरिन्छ। विद्यार्थीहरूले आफ्ना गुरुहरूसँग भेट गरेर आशिष लिने चलन छ।

बौद्ध धर्ममा:

बौद्ध धर्ममा गुरुपूर्णिमालाई विशेष महत्व दिइन्छ, किनभने यही दिन भगवान बुद्धले सारनाथमा आफ्नो पहिलो उपदेश (धर्मचक्र प्रवर्तन) दिएका थिए। त्यसैले यो दिन बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि धर्म दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

जैन धर्ममा:

जैन धर्ममा पनि यो दिन महत्वपूर्ण छ। यस दिन भगवान महावीरले आफ्नो पहिलो अनुयायीलाई गुरु नियुक्त गरेका थिए, जसले गर्दा यस दिन गुरु परम्पराको आरम्भ भएको मानिन्छ।

गुरुपूर्णिमा कसरी मनाइन्छ?

गुरुपूर्णिमाका दिन विभिन्न धार्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। तीमध्ये मुख्य क्रियाकलापहरू निम्न प्रकार छन्:

गुरुहरूको पूजा गरी उनीहरूप्रति श्रद्धा प्रकट गरिन्छ।

विद्यार्थीहरूले आफ्नो गुरुबाट आशिष लिन्छन्।

वेदपाठ, ध्यान, प्रवचन, र सत्संग कार्यक्रमहरू गरिन्छ।

केही मानिसहरू उपवास बस्छन् र आत्मशुद्धिको अभ्यास गर्छन्।

गुरुपूर्णिमा सम्बन्धी पौराणिक कथा

गुरुपूर्णिमाको दिनलाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ। यो दिन चार वेदका प्रथम व्याख्याता, ऋषि वेदव्यासको जन्म भएको विश्वास गरिन्छ। व्यासजीलाई आदिगुरु मानिन्छ। प्राचीन समयमा विद्यार्थीहरू गुरुकुलमा निशुल्क शिक्षा लिँदा, यसै दिन श्रद्धापूर्वक गुरु पूजा गर्थे र ‘दक्षिणा’ अर्पण गर्थे।

गुरुपूर्णिमाको दिन, परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरू—जस्तै आमा, बुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनीलाई पनि गुरु समान मान्नुपर्छ। यस दिन बिहान स्नान गरी, सफा वस्त्र लगाई गुरुका समीप पुग्ने र पूजाको विधि पुरा गर्ने चलन छ। फलफूल, फूल, वस्त्र, माला, र दक्षिणा चढाई गुरुको आशिष लिने परम्परा आज पनि जीवित छ।

गुरुको महिमा र सन्देश

गुरुपूर्णिमा केवल एक धार्मिक पर्व होइन, यो जीवनका मार्गदर्शकप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने अवसर हो। गुरुको आशिषले मात्र ज्ञानको दीप प्रज्वलित हुन्छ। संसारको सबैभन्दा गहिरो ज्ञान पनि गुरुको कृपाबाट मात्र प्राप्त हुन्छ।

जसरी कबीरदास भन्छन्:

"धर्तिको कागज, मनको कलम, समुन्द्रको मसी बनाएर
गुरु शब्दको व्याख्या गर्दा पनि सकिँदैन।"

गौतम बुद्धले भनेजस्तै:

"तिमी अध्यारोमा डुबेकाछौ भने, उज्यालोको खोजी गर,
अबश्य तिमीलाई निकालेर ल्याउँछ।"

श्रीकृष्णले समेत गुरुको सम्मानलाई अत्यधिक महत्व दिएका छन्:

"गुरु नै ब्रह्मा, गुरु नै विष्णु, गुरु नै महेश्वर,
गुरु नै साक्षात् परब्रह्मा हुन्।"

निष्कर्ष

गुरुपूर्णिमा एउटा यस्तो पर्व हो, जसले ज्ञान, विनम्रता, श्रद्धा, र मार्गदर्शनको गहिरो सन्देश दिन्छ। यो पर्वले हामीलाई सधैं स्मरण गराउँछ कि जीवनमा कुनै पनि सफलताको मूलमन्त्र गुरुको मार्गदर्शन हो।

गुरुपूर्णिमा मनाउँदा केवल परम्परा पालना होइन, हाम्रा हृदयबाट निस्किएको श्रद्धा र कृतज्ञताको अभिव्यक्ति हुनु आवश्यक छ। यही हो गुरुपूर्णिमाको सच्चा सार।

अस्तु।

नागरिक अनलाइन

लेखकबाट थप

• बिहिवार, आषाढ २६ २०८२०८:०३:५४

• दुई हजार ६८८ मिटर लामो नागढुङ्गा-सिस्नेखोला सुरुङमार्गको उद्घाटन

• ‘द बम्बई लाउञ्ज’को प्रथम वार्षिकोत्सव साउन १४ र १५ गते हुदै,छुटसहित सांगीतिक कार्यक्रम गरिने

• इन्जिनियरहरू पूर्वाधार निर्माणका मात्र होइन, समाज रूपान्तरणका महत्वपूर्ण साझेदार

• आजदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिनसम्म तुलसीको विशेष पूजा

• बुटवल अटोको स्थापना दिवस : ब्याडमिन्टन प्रतियोगितामा चौधरी–सारुको जोडी च्याम्पियन