-नारायण भट्टराई

हिन्दू पौराणिक ग्रंथ मा वर्णित एक महत्वपूर्ण कथा हो जो देवता असुर  (दैत्य) का बीचमाभएको  संघर्ष र असहयोग लाई वर्णन गरेको छ। यो कथा श्रीमद्भागवत पुराण, विष्णु पुराण, महाभारत र रामायण मा पनि विस्तारै वर्णन गरिएको छ।

समुद्र मंथन को पृष्ठभूमि

समुद्र मंथन को कथा  अनुसार, एक समय महर्षि दुर्वासा का श्राप का कारण देवता शक्तिहीन भए र असुर बाट पराजित हुन लागे ।  देवता हरुले भगवान विष्णु का शरण मा गए, बिस्णुले देवता हरुलाइ क्षीरसागर (दूध को समुद्र)  मंथन गर्ने  उपाय बताउनु भयो। यस मंथन बाट अमृत उत्पन्न हुन्छ, जस बाट देवता हरु पुन बलशाली हुन सक्दछन ।

समुद्र मंथन को प्रक्रिया

मंदराचल पर्वत
 को मंथन को धुरी बनाइयो । 

शेषनाग (वासुकि नाग) 
को रस्सी को रूप मा प्रयोग गरिएको बताइन्छ ।

देवता र असुर,
 दुबै मिलेर समुद्र मंथन गर्न लागे।

भगवान विष्णु ले कूर्म (कछुआ) अवतार लिएर पर्वत लाइ अपनो पीठ मा राख्नु भयो, ताकि त्यो समुद्र मा नडुबोस भन्नका निमित्त ।

समुद्र मंथन बाट 
निस्किएका १४ अमुल्य रत्न हरु

समुद्र मंथन गर्ने क्रममा १४ रत्न हरु उत्पन्न भए :-

हलाहल विष – भगवान शिव  ले त्यसलाइ पिएर  संसार लाई बचाउनु भयो ।

कामधेनु – यिनि दिव्य गाइ थीइन तिनिलाइ ऋषिहरु ले लगे ।

उच्चैःश्रवा – यो सेतो रंग को दिव्य घोड़ा थियो, जसलाई इंद्रले प्राप्त गरे ।( कुनै ठाउमा राजा बलिले प्राप्त गरे भनिएको छ )

ऐरावत हाथी – इंद्रदेव ले प्राप्त गरे ।

कौस्तुभ मणि – भगवान विष्णु ले  धारण  गर्नु भयो ।

कल्पवृक्ष – यसले मनले चाहे अनुसारको वस्तु दिन सक्ने वृक्ष थियो जसलाइ स्वर्गलोक मा राखियो ।

रंभा अप्सरा – देवलोक मानै राखियो ।

वारुणी देवी (मदिरा) – असुर हरु लाई दिइयो । 

पारिजात वृक्ष – स्वर्ग मा नै राखियो ।

चंद्रमा – भगवान शिव ले  शिरमा धारण गर्नु भयो ।

लक्ष्मी माता – भगवान विष्णु की अर्धांगिनी बन्नु भयो ।

शंख – भगवान विष्णु ले नै धारण गर्नु भयो ।

धन्वंतरि ऋषि – उनले अमृत कलश लिएर प्रकट  भए ।

अमृत – देवता हरुले पिएर अमरत्वो प्राप्त गरे । 

समुद्र मंथन को रहस्य र आध्यात्मिक अर्थ

देवता र असुर मनुष्य का भित्र मौजूद गुण-दोष हो।

मंथन आत्म-संघर्ष र आत्मज्ञान को प्रतीक हो।

अमृत प्राप्ति को अर्थ हो – सत्य र ज्ञान को प्राप्ति।

शिव द्वारा हलाहल विष ग्रहण गर्नुले यो कुरा दर्साउछ कि महान व्यक्ति समाज को कल्याण का लागि त्याग गर्दछन ।

लक्ष्मी को उत्पत्ति  ले के कुराको सङ्केत गर्दछ भने  परिश्रम र संघर्ष ले समृद्धि प्राप्त हुने गर्दछ ।

निष्कर्ष

समुद्र मंथन केवल एक पौराणिक कथा मात्र नभइ, याे जीवन काे संघर्ष, धैर्य, सहयोग र आत्मज्ञान काे प्रतीक हाे। यस्ले याे ज्ञान्  दिन्छकि  जीवन मा हर कठिनाई बाट केहिन केहि मूल्यवान  बस्तु प्राप्त हुनसक्दछ यसकारण हामि  धैर्य र समर्पण का साथ प्रयास गर्नु पर्दछ ।
प्रस्न:-
  समुन्द्र मन्थन गर्दा अलक्ष्मी जेस्ठा को पनि जन्म भएको थियो।

    उत्तर :-   हो, समुद्र मन्थनको कथामा अलक्ष्मी (ज्येष्ठा देवी) को पनि उल्लेख पाइन्छ। अलक्ष्मीलाई दरिद्रताको देवी मानिन्छ, जसले अशुभता, दुर्भाग्य, कलह र दरिद्रता ल्याउने विश्वास गरिन्छ।

अलक्ष्मीको जन्म

जब समुद्र मन्थनको क्रममा विभिन्न रत्नहरू उत्पन्न भइरहेका थिए, त्यही क्रममा लक्ष्मी माता उत्पन्न हुनु अघि अलक्ष्मी (ज्येष्ठा देवी) को जन्म भएको थियो।

लक्ष्मी माता समृद्धि, सौभाग्य र सुखको प्रतीक हुन्, भने अलक्ष्मी दरिद्रता, अशुभता र अभावको प्रतीक हुन्।

केही शास्त्रहरूमा भनिएको छ कि उनी विष्णु भगवानको सेवा गर्न चाहन्थिन्, तर विष्णुले उनलाई अस्वीकार गर्नुभयो।

अलक्ष्मीको स्वरूप

शास्त्रहरूमा अलक्ष्मीलाई कालो वा अन्धकारमय स्वरूपमा चित्रित गरिन्छ।

उनी फाटेका र फोहोर वस्त्र लगाउने, काग चरा वा उल्लूको सवारी गर्ने रूपमा वर्णित छिन्।

उनी कलह, दरिद्रता, रोग, भय, आलस्य र दुष्ट प्रवृत्तिहरूको प्रतीक मानिन्छिन्।

अलक्ष्मी कहाँ बस्छिन्?

जहाँ झगडा, गरीबी, अपवित्रता, अशुद्धता, आलस्य, कपट र अधर्म हुन्छ, त्यहाँ अलक्ष्मीको बास हुन्छ।

उनी फोहर, अव्यवस्थित स्थानहरू, झगडालु परिवारहरू, अन्यायपूर्ण व्यापार, लोभ र कपट भएको ठाउँमा निवास गर्छिन्।

धनको दुरुपयोग हुने ठाउँमा पनि उनी प्रवेश गर्छिन्।

अलक्ष्मीबाट जोगिनुका उपायहरू

शास्त्रहरू अनुसार, अलक्ष्मीलाई टाढा राख्न निम्न उपायहरू गर्नुपर्छ:

घर र वरिपरि सफा राख्नु – पवित्रता कायम राख्दा लक्ष्मीको बास हुन्छ, अलक्ष्मी टाढा जान्छिन्।

सत्य, धर्म र परिश्रमको पालन गर्नु – दुष्ट कर्म गर्नेहरूमा अलक्ष्मीको प्रभाव पर्छ।

दीप जलाउनु र मन्त्र जप गर्नु – विशेष गरी लक्ष्मी माता वा विष्णु भगवानको पूजा गर्नाले अशुभ शक्तिहरू हट्छन्।

तुलसीको पूजा – तुलसी देवीलाई विष्णुकी प्रिय मानिन्छ, जसले घरमा शुभता ल्याउँछिन्।

दान-पुण्य गर्नु – लोभ, कपट र अन्यायले अलक्ष्मीको प्रभाव बढाउँछ, तर दानले उनलाई टाढा राख्न सकिन्छ।

अलक्ष्मी र लक्ष्मीबीचको सम्बन्ध

अलक्ष्मीलाई लक्ष्मी माताको जेठी दिदी वा विपरीत शक्ति को रूपमा चित्रण गरिएको छ।

जहाँ सद्गुण हुन्छ, त्यहाँ लक्ष्मीको बास हुन्छ,

जहाँ पाप र अधर्म हुन्छ, त्यहाँ अलक्ष्मीको बास हुन्छ।
यसकारण, धन मात्र होइन, सद्गुण पनि आवश्यक छ, ताकि लक्ष्मीको कृपा प्राप्त होस् र अलक्ष्मीको प्रभाव नहोस्।

निष्कर्ष

अलक्ष्मी दरिद्रता, आलस्य, कलह र अशुभताको प्रतीक हुन्। समुद्र मन्थनको कथा हामीलाई सिकाउँछ कि जहाँ सच्चाइ, सफाइ, परिश्रम र सद्गुण हुन्छ, त्यहाँ लक्ष्मीको बास हुन्छ, तर लोभ, कपट, अन्याय र आलस्य हुँदा अलक्ष्मी हावी हुन्छिन्।

नागरिक अनलाइन

लेखकबाट थप

• शनिवार, जेठ १० २०८२०२:४६:३२

• प्रभु बैंकद्वारा बुटवलमा रक्तदान, ५१ युनिट संकलन

• बुटवलको हिलपार्कमा ‘सप्तऋषि धाम’ उद्घाटन

• पश्चिमाञ्चल पेट्रोलियम डिलर्स एशोसियसनद्वारा प्रधानमन्त्री राहात कोषमा ४० लाख १ रुपैया आर्थिक सहयोग

• कांग्रेस क्षेत्र नम्बर–२ रुपन्देहीद्वारा विपद् व्यवस्थापन कोषमा ५१ हजार योगदान

• पहिले र अहिलेका तीज ...