नारायण भट्टराइ

हिन्दू धर्ममा विशेष महत्व राख्ने व्रत हो, जुन मुख्यतः हिन्दू महिलाहरू, विशेषगरी विवाहित महिलाहरूले आफ्ना पतिको दीर्घायु, स्वास्थ्य र सुखका लागि गर्छन्। यो व्रत भारत र नेपाल दुवै देशमा मनाइन्छ, तर विशेष गरेर नेवार, मैथिल, मधेसी, थारु, ब्राह्मण, क्षेत्री र वैश्य समुदायका महिलाहरूमा बढी प्रचलित छ।

📜 बट सावित्री व्रत भन्नाले के बुझिन्छ?

बटसावित्रीव्रतः वैधव्यदोष निवारण तथा सौभाग्य प्राप्ति निमित्त गरिने यो व्रत ज्येष्ठकृष्ण त्रयोदशीबाट प्रारम्भ भईअमावास्यामा पुरा हुन्छ । यस तीन दिनका व्रतको पहिलो दिनमा व्रतालु महिलाले पूजास्थल (बट बृक्ष तल) मा पुगी आसन ,आचमन गरी प्रायश्चित्त गोदान गर्ने, विधिवत् प्रतिज्ञा संकल्प गरी दीप, कलश, गणेश, शङ्ख, घण्ट पूजनपूर्वक अर्ध्य थाप्ने, सावित्री-सत्यवान्‌को मूर्ति बनाई पूजा गरी वरको वृक्षलाई काचो धागोले एकसय आठ वा सात वा पा'चपटक बेरी प्रदक्षिणा गरी यो स्तोत्र पाठ गर्नु पर्दछ जस्तै :-                          बटमूले स्थितेो ब्रह्मा वटमध्ये जनार्दनः ।।  वटा तु शिवो देवो सावित्री   वटसंश्रिता ॥                            सम्भव भए रात्रि जागरण गर्ने दोस्रो दिनमा व्रतालुले पहिलो दिनमा जसरि पूजा गरी अयातित (थप्नु वा माग्नु नहुने) हविष्यान्न भोजन गर्ने। तेस्रो दिनमा व्रती नारीले मध्यान्हकालमा पूजा थलोलाई गांईका गोबरले लिप्ने र बालुवामाथि तामाको कलश त्यसमाथि नाङ्‌लो थाप्ने, नाङ्लामा शुद्ध पहेलो कपडा ओछ्‌याएर अष्टदल बनाई सप्तधान्य राखी सावित्री को प्रतिमा राखी विधिपूर्वक प्राणप्रतिष्ठा षोडषोपचार पूजा गरी प्रार्थना यी मन्त्रहरूले भन्ने-               आदित्यवर्णा धर्मक्षा सक्षमाला करालया।                               ब्रम्हणा सहितंदेवी सावित्रीलोंकमातरम् ।।           सत्यवन्तं धर्मराज वटंचावाहयाम्यहम्। सूर्यकारपूर्विकदेवीवीणापुस्तकधारिणी ।                          वेदमातर्नमस्तुभ्यं अवैधव्यं प्रयच्छ मे ।। यसपछि सावित्रीको अङ्ग पूजा, नाम पूजा, सायमकाल नैवेद्य, नाना सौभाग्य द्रव्यादि चढाएर कथा सुन्ने वा भन्ने। ब्राह्मणलाई दक्षिणा आदि द्वारा प्रसन्न तुल्याई सायमकालमा अरुन्धतीलाई अर्घ दिने । सक्नेले  रात्रीमा गित बाद्ध्यबादन सहित भजन गरि जागरण गर्ने ।

🙏 कस्ले गर्छन?

विवाहित हिन्दू महिलाहरू यो व्रत गर्छन्।

कतिपय अविवाहित महिलाहरू पनि असल वरको कामना गर्दै यो व्रत गर्ने चलन छ।

🪷 कसरी गरिन्छ?

व्रत गर्ने विधि क्षेत्र अनुसार थोरै फरक हुन सक्छ, तर सामान्यतः यसरी गरिन्छ:

व्रतको दिन बिहानै स्नान गरेर शुद्ध भई व्रत लिने संकल्प गरिन्छ।

बर (पीपलको) रूखको पूजा गरिन्छ। बर रूखलाई धागो वा डोरीले बाँधिन्छ, जुन पति-पत्नीको सम्बन्धको प्रतीक हो।

दीप, धूप, अक्षता, फूल, जल, फल र मीठा परिकारहरू अर्पण गरिन्छ।

सावित्री र सत्यवानको कथा सुन्ने वा पाठ गर्ने चलन हुन्छ।

महिलाहरू दिनभरि निराहार (बिना खानेकुरा) व्रत बस्छन् र साँझपख मात्र फलाहार वा जल ग्रहण गर्छन्।

यस व्रतमा १६ ब्रतहरूको समावेश हुने विश्वास गरिन्छ (जस्तै तीज, हरितालिका, हरितालिका तीजजस्तै)।
 कहिले पर्छ?

यो व्रत ज्येष्ठ कृस्ण अमाबस्य  (ज्येष्ठ महिनाको अमाबस्य तिथि) मा पर्दछ। सामान्यतया यो मे महिनामा पर्दछ ।

🌿 विशेषता:

बरको रूख दीर्घायु र सकारात्मक ऊर्जा दिने मानिन्छ।

सावित्रीको पवित्र प्रेम र पतिब्रत धर्मको प्रतीक मानिन्छ।

व्रतले महिलालाई आध्यात्मिक शक्ति र आत्मबल बढाउँछ भन्ने विश्वास छ। 
======================
यस सम्बन्धी एउटा पौराणिक कथा-                                        
  ====================                                               धेरै समय  पहिले मध्यप्रदेश मा अवश्पति नामका एक परम ज्ञानी राजा थिए। उन्ले संतान प्राप्ति का लागि पन्डित  काे सम्मति ले भगवती सावित्री काे आराधना गरे। यस पूजा बाट उनलाइ यहाँ एउटि छोरि को जन्म भयो। उनले ती छोरिको नाम सावित्री राखे । 

सावित्री सर्वगुण सम्पन्न थीइन। जब उनिविवाह योग्य भइन तब राजा ले      उनलाइ आफ्नो बर चुन्न पठाए ।  एक दिन महर्षि नारद राजा अवश्पति का घर आये  तब सावित्री ले पनि आफ्ना लागि वर खोजेर  घर फर्किन ।  आफुलाइ वर खोजेर आएकी साबितृले नारद लाई नमस्कार गरिन ।नारदजी के सोधे :-तिमी कहाँ गएर आयौ सावित्री  , सावित्री ले बताइन कि महाराज, राज्यच्युत राजा द्युमत्सेन का आज्ञाकारी पुत्र सत्यवान का पुत्र लाई मैले आफ्नो पति बनाउने  निश्चय गरेर आए है।

तीन लोक मा भ्रमण गर्ने  नारदजी ले उनको भूत, वर्तमान और भविष्य को अबस्था देखेर  राजा सङग भने- राजन्! तिम्रो छोरिले वर खोज्न धेरै परिस्रम त लागेको छ ।सत्यबान धार्मिक एबम गुणवान् पनि छन । उनिशाबित्री कालागी योग्य ता थिए परन्तु उनमा एउटा दोस छ ।उनको आयु केबल एक बर्सकोमात्र छ ।एक बर्स पछाडी उन्को मृत्यु हुने छ ।

नारदजीको कुरा सुनेपछि राजाले आफ्नी छोरीलाई अर्को वर खोज्न सल्लाह दिए। तर सावित्रीले दृढतापूर्वक भनिन् कि जसलाई मैले हृदयदेखि आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार गरेको छु, ऊ जस्तोसुकै भए पनि, उही मेरो पति हुनेछ।

सावित्रीको यस्तो कडा शब्द सुनेर राजा अश्वपतिले उनको विवाह सत्यवानसँग गरिदिए। सावित्रीले आफ्नो पति र अन्धा सासु-ससुराको सेवा गर्दै जंगलमा खुशीसाथ बस्न थालिन्।

नारदको कथा अनुसार, जब उनको पतिको जीवन समाप्त हुन तीन दिन मात्र बाँकी थियो, उनले व्रत बस्न थालिन्। तेस्रो दिन, उनले आफ्ना पितृहरूको पूजा गरिन्। त्यसपछि, उनले सत्यवानसँग वन जान तयार भइन्। यसका लागि, उनले आफ्ना ससुरालबाट अनुमति लिइन्। सत्यवान दाउरा काट्न रूख चढे, तर चाँडै टाउको दुखाइको कारण तल आए र सावित्रीको काखमा टाउको राखेर सुते। ठीक त्यसैबेला, सावित्रीले यमराज र उनका दूतहरूले सत्यवानको आत्मालाई हरण गरिरहेको देखिन्। यो देखेर, उनी पनि तिनीहरूको पछि लागिन। यमराजले उनलाई बुझाए र फर्कन भने। जवाफमा सावित्रीले भनिन् - धर्मराज, आफ्नो पतिको पछि लाग्नु महिलाको कर्तव्य हो। पतिव्रत (पतिप्रतिको वफादारी) को शक्ति र तपाईंको आशीर्वादले, मलाई कसैले रोक्न सक्दैन।

सावित्रीको धार्मिक वचनबाट प्रसन्न भएर यमराजले उनलाई वरदान माग्न भने। सावित्रीले आफ्नो ससुरा र सासूलाई देख्न पाउने वरदान मागिन्। वरदान पाएपछि पनि सावित्रीले आफ्नो पतिलाई छोडिनन्। यमराजले उनलाई दोस्रो पटक वरदान माग्न भने। सावित्रीले आफ्नो ससुराको हराएको राज्य फिर्ता पाउने वरदान मागिन्।

वरदान दिएपछि, यमराजले फेरि सावित्रीलाई फर्कन आग्रह गरे, तर सावित्री आफ्नो प्रतिज्ञामा अडिग रहिन्। त्यसपछि यमराजले उनलाई अन्तिम वरदान माग्न भने। सावित्रीले सत्यवानबाट सय पुत्र प्राप्तिको वरदान मागिन। सावित्रीको पतिप्रतिको भक्ति र उनको बुद्धिमानी वचनले बाँधिएर, यमराजले सत्यवानको आत्मालाई पासोबाट मुक्त गरे।

सावित्रीलाई वरदान दिएपछि, यमराज त्याहा बाट अन्तर्ध्यान भए । शाबित्री बरका रूखमुनि आइन। सत्यवानको मृत शरीर पुन जिबन्को सन्चार भयो ।यस प्रकार साबित्रीले आफ्नो पतिबर्ता धर्मपालन गरेर आफ्ना सशूराको  कुल एबम पितृकुलदुबैको कल्याण गरि दिइन ।
                  अस्तु

नागरिक अनलाइन

लेखकबाट थप

• बुधवार, आषाढ ११ २०८२०९:५७:०७

• प्रभु बैंकद्वारा बुटवलमा रक्तदान, ५१ युनिट संकलन

• बुटवलको हिलपार्कमा ‘सप्तऋषि धाम’ उद्घाटन

• पश्चिमाञ्चल पेट्रोलियम डिलर्स एशोसियसनद्वारा प्रधानमन्त्री राहात कोषमा ४० लाख १ रुपैया आर्थिक सहयोग

• कांग्रेस क्षेत्र नम्बर–२ रुपन्देहीद्वारा विपद् व्यवस्थापन कोषमा ५१ हजार योगदान

• पहिले र अहिलेका तीज ...